Najważniejszą rolę w prawidłowym działaniu automatycznej skrzyni biegów odgrywa olej hydrauliczny – a przede wszystkim jego jakość, prawidłowy stan oraz stopień zużycia gdyż te czynniki decydują w głównej mierze o sprawności przekładni.

W automatycznych skrzyniach biegów olej hydrauliczny pełni znacznie więcej funkcji niż w przekładniach manualnych. Oprócz smarowania i chłodzenia, jest on swoistym nośnikiem informacji dla modułów mechatronicznych, które na podstawie jego temperatury i właściwości fizycznych dobierają charakterystykę pracy i funkcje adaptacyjne. W klasycznych automatach olej pośredniczy także w przekazywaniu energii w przekładni hydrokinetycznej.

Na warsztat do obsługi serwisowej mogą trafić trzy rodzaje skrzyń automatycznych, różniących się pomiędzy sobą cechami konstrukcyjnymi i zasadą działania. Rozróżniamy:

– automaty klasyczne z przekładnią hydrokinetyczną i zespołami przekładni planetarnych (zdjęcie 1),

– skrzynie bezstopniowe (CVT), gdzie przełożenie dobierane jest przez wariator, a napęd przekazuje łańcuch lub specjalny pas,

– skrzynie dwusprzęgłowe, w których budowa oparta jest na dwóch równoległych przekładniach z osobnymi sprzęgłami (suchymi lub mokrymi) (zdjęcie 2).

Każdy z przedstawionych powyżej rodzajów skrzyń biegów ma swoje zalety i wady, jest konfigurowany z jednostkami napędowymi o rożnej mocy i łączony z silnikiem w zabudowie wzdłużnej (klasyczny automat) lub poprzecznej (skrzynie CVT lub dwusprzęgłowe). Jak wspomniałem we wstępie artykułu kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania automatycznej skrzyni biegów, bez względu na jej typ ma olej hydrauliczny.

Właściwości oleju pracującego w automacie pogarszają się wraz z przebiegiem, a proces ten przyspiesza praca pod dużym obciążeniem (jazda sportowa, odcinki górskie, holowanie przyczepy, czy też częste użycie funkcji „launch control”). Niebezpieczny jest również nieprofesjonalny tuning silnika – polegający na zwiększeniu mocy i momentu obrotowego, który bez odpowiedniego przygotowania skrzyni biegów (np. użycia odpowiedniej grubości okładzin w sprzęgłach i hamulcach) doprowadzi w krótkim czasie do jej zniszczenia. Również częsta praca skrzyni automatycznej w trybach awaryjnych zakłóca procesy sterowania i obniża z czasem właściwości oleju.

Zaniedbania w serwisach olejowych lub realizacja tych serwisów z pominięciem zaleceń producenta co do przebiegu lub terminu wymiany oleju to kolejny czynnik wpływający negatywnie na czas eksploatacji automatu. Także stosowanie tanich zamienników części taki jak olej lub filtry oleju nieznanych producentów prowadzi zwykle do licznych problemów z działaniem przekładni i obniża wyraźnie komfort jej pracy. Większość z powyżej przedstawionych czynników można wyeliminować dzięki fachowej obsłudze automatu lub szybkiemu zdiagnozowaniu usterki tego skomplikowanego podzespołu.

1. Obowiązkowa jazda testowa powinna odbyć się wspólnie z klientem przed rozpoczęciem prac serwisowych lub diagnostycznych. Pozwala to wyeliminować późniejsze roszczenia klienta i wyłapać wszelkie dodatkowe usterki takie jak np.: szarpania, hałasy czy opóźnione przełączanie poszczególnych biegów. Wszelkie uwagi muszą trafić do formularza zlecenia. Po jeździe próbnej należy odczytać pamięć diagnostyczną sterownika skrzyni biegów i przynajmniej wstępnie zasygnalizować klientowi dalszy przebieg obsługi/naprawy. W wielu przypadkach posiadacz uszkodzonego pojazdu nabiera błędnego przekonania, że to właśnie wymiana oleju w automatycznej skrzyni biegów rozwiąże wszelkie problemy związane z jej działaniem. Dlatego rzetelny wywiad z klientem oraz wspólna jazda testowa pozwala rozwiać wiele wątpliwości w kwestii „szybkiej naprawy automatu”.

2. Kluczowym etapem serwisu jest analiza organoleptyczna polegająca na zlaniu zużytego oleju do przezroczystego naczynia. Pozwala to na ocenę jego barwy i wykrycie w nim ciał obcych. Olej ciemniejszy, ale czysty, świadczy o dobrej kondycji skrzyni. Jeśli jednak olej posiada typowy zapach spalenizny lub zawiera opiłki metalu bądź fragmenty elementów ciernych, to wymiana oleju nie ma sensu i narazi klienta tylko na dodatkowe koszty, gdyż w takim przypadku konieczna jest kompleksowa naprawa skrzyni biegów.

3. Dobór oleju i filtrów musi być dokładnie zweryfikowany według typu skrzyni biegów (tabliczka znamionowa na obudowie przekładni) lub po numerze VIN pojazdu. Sprawdzenie historii serwisu pojazdu może pomóc w uzyskaniu informacji o parametrach wcześniej stosowanych materiałów eksploatacyjnych.

4. Wymianę oleju w automatycznej skrzyni biegów warsztat powinien wykonać bazując na wskazówkach producenta pojazdu. Przykładowo, prosta w realizacji procedura sprawdzenia poziomu oleju zwykle odbywa się przy określonej temperaturze oleju i z uwzględnieniem konkretnych prędkości obrotowych silnika (np. bieg jałowy lub 1500-2000 obr./min wału korbowego) zależnych od typu serwisowanej przekładni. Wiele rodzajów przekładni wymaga zlokalizowania śruby spustowej, kontrolnej lub wlewowej (zdjęcie 3). Bez dostępu do dokumentacji producenta, ryzyko pomyłki w realizacji procedury wymiany oleju jest bardzo duże i narazi warsztat na niepotrzebne koszty.

5. Diagnozując nieprawidłowości w funkcjonowaniu automatycznej skrzyni biegów mechanik musi zwrócić uwagę na wiele istotnych kwestii. Ubytek nawet 0,5 l oleju jest w stanie doprowadzić do znacznego pogorszenia komfortu przełączania poszczególnych biegów. W niektórych przypadkach awaria skrzyni jest związana z wymogiem aktualizacji oprogramowania sterownika automatycznej skrzyni biegów. Prawidłowe funkcjonowanie automatu może być zależne od usterek w układzie sterującym silnika, dlatego jednostka napędowa nie może pracować w trybie awaryjnym z zapalonymi kontrolkami „check engine” lub EPC.